IJzerhoudend water is de enige soort die u zonder uitleg herkent. Niet aan de kleur van het bad, dat meestal helder is, maar aan de okerkorst op de steen waar het water loopt, de roestige rand van een fontein, de oranje draad onder een overloop. Wie het één keer heeft gezien, ziet het bij elk Europees bad dat op dit water staat.
De kleur heeft een precieze oorzaak, en die is helemaal geen eigenschap van het water.
Waarom de steen oranje is en het bad niet
Onder de grond, zonder zuurstof, is ijzer opgelost als ijzer(II) — kleurloos, onzichtbaar, chemisch rustig. Een liter daarvan ziet uit als een liter van al het andere. Op het moment dat het water lucht raakt, oxideert de zuurstof het tot ijzer(III), dat niet oplosbaar is. Het slaat neer als fijne okerkleurige aanslag en zet zich op alles wat het water aanraakt.
Het oranje is dus een verslag van het contact met de atmosfeer, geen maat voor de concentratie. Het bouwt op waar water onophoudelijk stroomt en wordt weggeboend waar een bad wordt schoongemaakt — daarom is het bad waarin u zwemt helder en de goot die het voedt gekleurd. Een bad kan veel ijzer voeren en u bijna niets laten zien; een straaltje langs een muur kan spectaculair zijn.
Dezelfde reactie verklaart een detail dat gasten opmerken en zelden verbinden: ijzerhoudend water smaakt aan de kraan licht metaalachtig en een uur later minder, omdat een deel van het ijzer dan al uit de oplossing is en op de bodem van het glas ligt.
Waar die 75 liggen
| Land | Baden |
|---|---|
| Duitsland | 40 |
| Hongarije | 11 |
| Slovenië | 8 |
| Oostenrijk | 4 |
| Zwitserland | 3 |
| Italië | 2 |
| Frankrijk, Slowakije, Kroatië, Polen, Spanje, Verenigd Koninkrijk, IJsland | elk 1 |
Duitsland levert meer dan de helft, en voordat u daarin geologie leest, moet u er dossiervorming in lezen: Duitse baden publiceren hun wateranalyses veel consistenter dan de meeste, dus we weten er simpelweg meer van. 24 van de 75 bezitten een officiële erkenning als geneeskrachtig water — een status die na onderzoek wordt verleend, niet een bijvoeglijk naamwoord van een marketingafdeling.
IJzer alleen, of ijzer in gezelschap
Bij 40 van de 75 baden is ijzer het enige bestanddeel dat de exploitant noemt — 53%, het hoogste aandeel van welk bestanddeel ook in deze catalogus. Zwavel staat alleen in 43% van zijn gevallen, natrium in 4%, calcium in 8%. IJzer is wat een exploitant op zichzelf noemt; de andere staan bijna altijd in een opsomming. Komt ijzer toch in gezelschap, dan is zwavel de meest voorkomende gezel.
| Ook genoemd in de analyse | Baden |
|---|---|
| Zwavel | 17 |
| Calcium | 15 |
| Natrium | 14 |
| Fluoride | 13 |
| Magnesium | 11 |
| Waterstofcarbonaat | 11 |
| Chloride | 10 |
| Jodium | 8 |
| Radon | 1 |
Slechts drie van de 75 publiceren een totale mineralisatie, te weinig om iets over ijzerhoudende wateren als klasse te zeggen. Dat gat hoort benoemd te worden en niet gevuld: een getal dat we niet hebben, is geen getal dat we kunnen schatten.
Temperatuur en diepte
Achtentwintig van de 75 publiceren een badtemperatuur. De mediaan is 37 °C — lichaamstemperatuur — en het bereik loopt van 21 tot 45 °C. Drieëntwintig geven een putdiepte: mediaan 1.006 m, uitersten bij 120 m en 3.000 m.
Die twee getallen samen beschrijven twee heel verschillende soorten plek. Aan de ondiepe kant draait het Waldfreibad Sahlenburg bij Cuxhaven op 21 °C en de Badesee in Bensheim op 25 °C — ijzerhoudend water dat koud gebruikt wordt, wat de meesten simpelweg een meer zouden noemen. Aan het andere uiterste komt Mývatn Nature Baths in Noord-IJsland binnen op 45 °C en wordt gebruikt op 45 °C, zonder enige bijstelling.
Daartussen liggen de baden waar het gat tussen bron en bad het hele verhaal is: de Emser Therme in Bad Ems neemt water van 57 °C en houdt de baden op 38 °C, terwijl het Hongaarse Tamási Termálfürdő 55 °C afkoelt naar 38. En twee buren in Lüneburg — de Salztherme en het Freibad Hagen — draaien beide op 34 °C met water dat op 34 °C aankomt: zo ziet een put uit die bij zijn gebouw past.
Waarvoor het volgens de exploitanten is
| Opgegeven toepassing | Baden |
|---|---|
| Bewegingsapparaat | 19 |
| Huid | 12 |
| Bloedsomloop | 10 |
| Reumaklachten | 10 |
| Luchtwegen | 6 |
| Herstel na letsel | 4 |
| Spijsvertering | 3 |
| Gynaecologie | 2 |
IJzer heeft een oude band met bloedarmoede en met drinkkuren eerder dan met baden, en het hoort gezegd dat deze exploitanten daar niet op leunen: slechts drie noemen een toepassing voor de spijsvertering. Wat ze vooral opgeven, geeft bijna elk thermaal bad op — het bewegingsapparaat.
Waar u op let als u er staat
- Volg het water, niet het bad. De instroom, de overloopgoot en elke drinkfontein dragen de aanslag. Het bad is gefilterd en schoongemaakt en zegt u niets.
- Lees de korst, niet de kleur van het water. Dikke oker op steen betekent lang, onafgebroken luchtcontact; over het ijzer per liter zegt het niets.
- Metaalsmaak hoort aan de kraan, niet in het bad. Is er een drinkfontein uit dezelfde bron, dan is het water daar het dichtst bij hoe het uit de grond kwam.
- Lichte badkleding zal vlekken, en die blijven. IJzer(III) bindt aan textiel en gaat er niet uit. Dat is het enige praktische gevolg om op te plannen.
- Vraag wanneer de analyse is gedaan. De samenstelling verandert langzaam, maar het blad aan de muur kan twintig jaar oud zijn en de put sindsdien opnieuw geboord.
Wat dit artikel niet zegt
Of baden in ijzerhoudend water iets doet voor de klachten die deze 75 baden opsommen. We hebben niemand onderzocht, en baden tellen is geen bevinding over een lichaam.
Wat we wél kunnen zeggen: welke baden ijzer noemen, welke een door een autoriteit afgegeven erkenning bezitten, wat de analyse verder bevat, hoe heet het water aankomt en uit welke diepte. En we kunnen zeggen waarom de steen oranje is — het deel van het onderwerp waar de scheikunde vaststaat en de reclame doorgaans niet.